Thiết bị nâng hạ là gì? Quy trình 6 bước đưa vào sử dụng

Có thể thấy, khi dùng sai thiết bị khi đưa một dầm thép nặng 3 tấn lên tầng 5 có thể khiến cáp đứt và tải rơi ngay tại công trường, gây nguy hiểm và ảnh hưởng đến tiến độ công trình.

Thiết bị nâng hạ là máy dùng móc, cáp, xích hoặc càng nâng để nâng hạ, di chuyển vật nặng. Máy làm việc theo chu kỳ: móc tải, nâng lên, di chuyển, hạ xuống rồi quay về.

Bài viết gồm phân loại thiết bị, bảng so sánh 7 loại phổ biến và quy trình 6 bước đưa thiết bị vào sử dụng. Ngoài ra, danh sách kiểm tra ở cuối bài giúp người vận hành thiết bị nâng hạ an toàn và hạn chế tổn thất.

Cần trục tháp tại công trường xây dựng, loại thiết bị nâng hạ dùng để đưa vật liệu lên cao

I. Các loại thiết bị nâng hạ là gì và được dùng ở đâu?

Thiết bị nâng hạ có mặt ở hầu hết nơi phải di chuyển vật nặng mỗi ngày. Tại mỗi địa điểm, có các thiết bị nâng hạ khác nhau như:

• Công trường xây dựng: cần trục tháp, vận thăng, cần trục ô tô đưa thép, cốp pha lên cao.
• Nhà xưởng cơ khí: cầu trục, pa lăng điện cẩu phôi thép và lắp ráp máy móc.
• Bãi cấu kiện, cảng biển: cổng trục bốc dỡ dầm bê tông và container.
• Kho hàng, logistics: xe nâng hàng xếp pallet, đóng và rút hàng container.
• Trạm bơm, phòng máy: pa lăng xích kéo tay để tháo lắp bơm, van cỡ lớn khi bảo trì.

Nhờ thiết bị nâng hạ, khối hàng vài tấn được di chuyển nhanh chóng trong vài phút với chỉ 1–2 người vận hành. Do đó, tiến độ thi công hiệu quả và nhanh chóng hơn.

II. Cấu tạo chung của một thiết bị nâng hạ là gì?

Dù khác nhau về hình dáng tùy thuộc vào nơi sử dụng như công trường, cảng biển, nhà xưởng,..., hầu hết thiết bị nâng hạ đều có 4 bộ phận chính. Hiểu rõ từng bộ phận giúp bạn kiểm tra máy nhanh và đúng chỗ.

• Bộ phận cơ cấu nâng: động cơ, hộp giảm tốc, tang cuốn cáp hoặc đĩa xích, kèm phanh giữ tải.
• Bộ phận mang tải: móc cẩu có lẫy chặn, cáp thép, xích, ma ní hoặc càng nâng.
• Kết cấu thép: dầm chính, cần, tháp hoặc khung chịu lực của toàn bộ máy.
• Thiết bị an toàn: công tắc hạn chế hành trình, bộ hạn chế quá tải, nút dừng khẩn cấp.

Trong 4 bộ phận này, phanh và bộ hạn chế quá tải quyết định mức an toàn của máy. Vì vậy, phanh và bộ hạn chế quá tải là hai hạng mục cần được kiểm tra kỹ nhất khi kiểm định để đảm bảo an toàn cho công việc.

III. 4 cách phân loại thiết bị nâng hạ là gì?

Thiết bị nâng hạ được chia theo nguyên lý, bộ phận mang tải, số chuyển động và nguồn động lực. 

• Theo nguyên lý: Trong khi băng tải, vít tải chạy liên tục; thì pa lăng, cầu trục nâng vật theo chu kỳ.
• Theo bộ phận mang tải: Nâng hạ trực tiếp bằng móc cẩu, càng nâng; Nâng hạ gián tiếp bằng gầu ngoạm, nam châm điện.
• Theo số chuyển động: kích, tời, pa lăng chỉ nâng hạ; cần trục vừa nâng vừa quay hoặc di chuyển.
• Theo nguồn động lực: loại kéo tay không cần điện; loại chạy điện, động cơ diesel hoặc thủy lực.

IV. Bảng so sánh 7 loại thiết bị nâng hạ phổ biến

QCVN 07:2012/BLĐTBXH là quy chuẩn quốc gia về an toàn lao động đối với thiết bị nâng. Quy chuẩn áp dụng cho cần trục, cầu trục, cổng trục, pa lăng, tời và nhiều máy nâng khác. Bảng dưới đây so sánh 7 loại thường gặp nhất.

Ngoài 7 loại trên, công trình còn dùng vận thăng chở vật liệu, xe nâng người và kích thủy lực. Kích thủy lực nâng được tải lớn nhưng hành trình ngắn, thường dùng để kê kích máy hoặc dầm.

Cổng trục chạy trên ray tại bãi cấu kiện bê tông, nâng và xếp dầm đúc sẵn

Cầu trục, cổng trục và bán cổng trục khác nhau thế nào?

Cầu trục chạy trên ray gắn vào cột nhà xưởng, nên cần nhà có kết cấu đủ chịu lực. Cổng trục có chân riêng chạy trên ray mặt đất, do đó dùng được ở bãi ngoài trời.

Khi cột nhà xưởng cũ không đủ chịu tải, nhiều đơn vị chuyển sang dùng bán cổng trục. Loại này có một đầu tựa lên cột nhà, đầu còn lại đặt trên chân chạy ray.

Pa lăng xích kéo tay dùng khi nào?

Pa lăng xích kéo tay không cần điện, nặng 10–40 kg và treo được lên dầm, giá ba chân. Vì vậy, đây là thiết bị quen thuộc khi tháo lắp bơm, van cỡ lớn trong phòng máy.

Với van bướm DN300 hoặc van cổng DN200 nặng vài trăm kg, một pa lăng 1 tấn đã đủ dùng. Kỹ thuật viên chỉ cần một người kéo xích để hạ van xuống đúng vị trí mặt bích.

Pa lăng xích kéo tay treo trong xưởng, dùng để tháo lắp máy bơm và van cỡ lớn

Có những loại xe nâng hàng nào?

Xe nâng hàng được chia theo nguồn động lực thành ba nhóm chính. Mỗi nhóm phù hợp với một quy mô kho và môi trường làm việc khác nhau.

• Xe nâng tay: đẩy và bơm thủy lực bằng tay, phù hợp kho nhỏ, quãng đường ngắn.
• Xe nâng điện: chạy bằng ắc quy hoặc pin lithium, êm và không khói, phù hợp kho kín.
• Xe nâng dầu: dùng động cơ diesel, sức kéo khỏe, phù hợp bãi ngoài trời và làm việc liên tục.

Xe nâng hàng đóng hàng vào container, loại thiết bị nâng hạ phổ biến trong kho bãi

V. Thông số cần đọc trên một thiết bị nâng hạ là gì?

Mỗi thiết bị đều có biển thông số gắn trên thân máy. Bạn cần đọc đủ 5 thông số dưới đây trước khi chọn mua hoặc đưa máy vào sử dụng.

• Tải trọng nâng an toàn (SWL): khối lượng lớn nhất được phép nâng, tính cả ma ní, cáp buộc.
• Chiều cao nâng: khoảng cách lớn nhất từ mặt đất đến móc khi móc ở vị trí cao nhất.
• Khẩu độ hoặc tầm với: khẩu độ là khoảng cách hai ray, tầm với tính từ tâm quay đến móc.
• Tốc độ nâng: tính bằng m/phút, tốc độ chậm giúp đặt tải chính xác hơn.
• Chế độ làm việc: cho biết máy chạy nhẹ, trung bình hay nặng theo số giờ chạy mỗi ngày.

Riêng với cần trục, tải trọng nâng giảm dần khi tầm với tăng. Ví dụ, nhiều cần trục tháp nâng 8 tấn ở gần tháp, nhưng chỉ 1–2 tấn ở đầu cần.

Do đó, người vận hành cần đối chiếu bảng tải trọng theo tầm với trước mỗi lần cẩu. Phần lớn sự cố đổ cần trục xảy ra khi cẩu tải ở tầm với vượt quá bảng cho phép.

VI. Quy định kiểm định thiết bị nâng hạ

Phần lớn thiết bị nâng hạ thuộc danh mục máy có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động. Ngay cả pa lăng xích kéo tay từ 1.000 kg trở lên cũng nằm trong danh mục an toàn lao động này.

Quy trình kiểm định được ban hành kèm Thông tư 54/2016/TT-BLĐTBXH, áp dụng cho từng nhóm thiết bị. Cụ thể, thiết bị được kiểm định trong 3 trường hợp sau.

• Kiểm định lần đầu: sau khi lắp đặt, trước khi đưa vào sử dụng.
• Kiểm định định kỳ: khi hết thời hạn ghi trên biên bản kiểm định lần trước.
• Kiểm định bất thường: sau sửa chữa lớn, sau sự cố hoặc khi chuyển máy sang vị trí mới.

Khi kiểm định, thiết bị được thử tải tĩnh bằng 125% tải trọng nâng an toàn. Tiếp theo là thử tải động bằng 110% để kiểm tra phanh, động cơ và các cơ cấu di chuyển.

Thời hạn kiểm định định kỳ ghi trên biên bản, tùy theo loại máy và số năm sử dụng. Máy càng cũ thì chu kỳ càng ngắn, vì vậy bạn nên lưu biên bản kiểm định cùng hồ sơ máy để dễ dàng đối chiếu và thực hiện các kiểm tra an toàn.

Cổng trục bốc cấu kiện lên xe tải, thiết bị phải được kiểm định đạt yêu cầu trước khi vận hành

VII. Quy trình 6 bước đưa thiết bị nâng hạ vào sử dụng

Quy trình dưới đây áp dụng khi nhà xưởng hoặc công trường đầu tư một thiết bị nâng hạ mới. Làm đủ 6 bước sau sẽ giúp bạn cân đối thời gian vào ca đúng hạn và có đủ hồ sơ khi thanh tra kiểm tra thiết bị.

Bước 1: Xác định tải cần nâng và mặt bằng làm việc là gì?

Bạn cần lấy khối lượng vật nặng nhất, cộng thêm khối lượng cáp buộc và ma ní. Tiếp theo, đo chiều cao nhà xưởng, khoảng cách cần di chuyển và kiểm tra nền đặt máy.

Kết quả của bước này là con số tải trọng cần nâng và sơ đồ khu vực làm việc. Đây là căn cứ để chọn đúng loại máy ở bước sau.

Bước 2: Chọn loại thiết bị và thông số phù hợp

Nhà xưởng có mái phù hợp với cầu trục, bãi ngoài trời phù hợp với cổng trục hoặc xe cẩu. Cẩu vài lần mỗi tuần dùng pa lăng kéo tay, cẩu liên tục cả ca nên dùng pa lăng điện.

Nếu chỉ cẩu theo đợt, như khi lắp dựng nhà thép, thuê cần trục ô tô thường tiết kiệm hơn. Bạn cũng cần kiểm tra điện áp 220 V hoặc 380 V tại vị trí lắp trước khi đặt hàng.

Bước 3: Kiểm tra hồ sơ CO/CQ và tài liệu kỹ thuật

Nhà cung cấp cần gửi CO, tức giấy chứng nhận xuất xứ, và CQ, tức giấy chứng nhận chất lượng. Kèm theo đó là catalog, sơ đồ điện và hướng dẫn vận hành bằng tiếng Việt.

Thiếu một trong các giấy tờ này, đơn vị kiểm định có thể chưa cấp biên bản đạt. Vì vậy, bạn nên kiểm tra đủ hồ sơ ngay lúc nhận hàng.

Bước 4: Lắp đặt theo đúng thiết kế

Ray, dầm và chân máy phải được định vị, căn chỉnh theo bản vẽ của nhà sản xuất. Sau đó, kỹ thuật viên đấu nối tủ điện, kiểm tra chiều quay động cơ và công tắc hành trình.

Xe nâng người kiểu cắt kéo hỗ trợ công nhân lắp đặt thiết bị trên cao trong nhà xưởng

Bước 5: Kiểm định lần đầu trước khi vận hành

Đơn vị sử dụng đăng ký với tổ chức kiểm định được cấp phép và chuẩn bị tải thử. Máy được thử tải tĩnh 125% và thử tải động 110% tải trọng nâng an toàn.

Kết quả cần đạt là biên bản kiểm định đạt và tem kiểm định dán trên thân máy. Chỉ sau bước này, máy mới được đưa vào sử dụng.

Bước 6: Bố trí người vận hành và kiểm tra trước ca

Người vận hành cần đủ điều kiện nêu ở phần dưới và nắm rõ bảng tải trọng của máy. Đầu mỗi ca, người vận hành kiểm tra nhanh 6 hạng mục trong danh sách cuối bài.

Yêu cầu đối với người vận hành thiết bị nâng hạ:

Người điều khiển thiết bị nâng và người buộc móc tải phải đủ 18 tuổi, có sức khỏe tốt. Người điều khiển phải được huấn luyện an toàn lao động và nắm rõ tính năng của từng bộ phận máy.

Khi nâng tải ở vị trí người điều khiển không nhìn rõ, cần có người báo tín hiệu chuyên trách. Đối với người đã nghỉ vận hành trên 1 năm nên được kiểm tra lại kiến thức trước khi giao máy.

Danh sách kiểm tra trước mỗi ca vận hành:

Kiểm định chỉ diễn ra theo chu kỳ, còn hư hỏng có thể xuất hiện bất cứ ngày nào. Vì vậy, người vận hành nên kiểm tra nhanh 6 hạng mục dưới đây trước khi bắt đầu ca.

Bảng này phù hợp để in khổ A4 và dán tại cabin hoặc tủ điện của máy. Mỗi ca chỉ mất khoảng 5 phút kiểm tra nhưng giảm đáng kể nguy cơ rơi tải.

VIII. 5 sai lầm thường gặp khi sử dụng thiết bị nâng hạ

Phần lớn sự cố nâng hạ không đến từ máy hỏng mà từ cách dùng sai. Bảng dưới đây tổng hợp 5 sai lầm hay gặp trên công trường và trong nhà xưởng.

Hiểu đúng tải trọng và giới hạn của máy là điều kiện đầu tiên để nâng hạ an toàn. Bạn nên lưu biên bản kiểm định cùng hồ sơ máy và theo dõi hạn kiểm định tiếp theo.

Ngoài ra, danh sách kiểm tra trước ca chỉ mất khoảng 5 phút nhưng cần được làm đều đặn mỗi ngày. Khi phát hiện phanh trượt hoặc cáp đứt sợi, người vận hành nên dừng máy và báo kỹ thuật ngay.

Chọn sai tải trọng hoặc thiếu hồ sơ kiểm định sẽ khiến máy nằm chờ đúng lúc cần cẩu. Khi đó, cả đội thi công phải dừng việc trong lúc chờ xử lý giấy tờ.

Xem thêm: Cách lắp bộ kit bơm dầu diesel 7 bước đúng kỹ thuật và xử lý lỗi