Các loại phụ kiện nâng hạ trong công nghiệp - 6 bước chọn mua

Một dầm thép 3 tấn trên móc cẩu chỉ an toàn khi mọi ma ní, sợi cáp đều đủ tải. Chỉ cần một ma ní cong hoặc khóa cáp lắp ngược, tải có thể rơi giữa công trường gây nguy hiểm.

Phụ kiện nâng hạ là các chi tiết trung gian nối máy nâng với vật cần nâng. Nhóm này gồm ma ní, móc cẩu, vòng khuyên, khóa cáp, tăng đơ, cáp thép, xích cẩu và cáp vải. Chúng đi cùng pa lăng, tời điện, cầu trục và quyết định tải trọng an toàn của cả hệ.

Bài viết giúp bạn phân loại các loại phụ kiện nâng hạ trong công nghiệp, bảng tra tải ma ní, xích G80 và quy trình 6 bước. Cuối bài là trường hợp phải loại bỏ phụ kiện và 5 sai lầm thường gặp khi sử dụng.

Bộ xích cẩu 4 nhánh nâng tấm sàn đúc sẵn, một bộ phụ kiện nâng hạ điển hình trên công trường

I. Phụ kiện nâng hạ dùng ở đâu và quan trọng thế nào?

Phụ kiện nâng hạ có mặt ở mọi điểm treo tải, từ công trường đến nhà xưởng và kho bãi. Mỗi lần cẩu, tải đi qua móc, vòng khuyên, ma ní rồi mới xuống dây cẩu.

• Công trường xây dựng: cẩu dầm thép, cấu kiện bê tông, cốp pha bằng cần trục tháp.
• Nhà xưởng cơ khí: treo phôi thép, lắp máy CNC, máy ép bằng cầu trục và pa lăng.
• Cảng biển, đóng tàu, kho bãi: bốc xếp hàng nặng, chằng buộc hàng trên xe tải và container.
• Trạm bơm, phòng máy: treo pa lăng xích để tháo lắp bơm, van cỡ lớn khi bảo trì.

Do tải đi qua nhiều chi tiết nối tiếp, cả bộ dây chỉ khỏe bằng chi tiết yếu nhất. Ví dụ, ma ní 2 tấn trong bộ dây 5 tấn khiến cả bộ chỉ nâng được 2 tấn.

II. 4 nhóm phụ kiện nâng hạ theo chức năng

Phụ kiện nâng hạ được chia thành 4 nhóm theo việc chúng làm trong bộ dây cẩu. Cách chia này giúp bộ phận mua hàng lập danh mục vật tư đủ và đúng loại.

Một bộ dây cẩu hoàn chỉnh thường có đủ nhóm liên kết và nhóm chịu lực. Ví dụ, bộ xích 4 nhánh gồm vòng khuyên đôi, 4 nhánh xích G80, khóa nối xích và 4 móc.

III. Chi tiết 9 loại phụ kiện nâng hạ phổ biến

Mỗi loại phụ kiện có một vai trò riêng và không thay thế cho nhau được. Phần dưới đây nêu cấu tạo, công dụng và điểm cần lưu ý khi mua từng loại.

Ma ní: chi tiết nối phổ biến nhất

Ma ní là khóa liên kết hình chữ U, có chốt vặn ren hoặc chốt bu lông. Ma ní dùng để nối cáp, xích và móc với nhau. Loại cẩu hàng làm từ thép hợp kim cường độ cao nên chịu tải lớn mà không biến dạng.

• Ma ní chữ D: thân hẹp, nối 1–2 dây, phù hợp điểm kéo thẳng.
• Ma ní móng ngựa: thân cong rộng, chứa được nhiều nhánh dây, phù hợp kết nối nhiều hướng.
• Ma ní loại nặng: tiết diện lớn, chốt bu lông có đai ốc và chốt chẻ, dùng cho cầu trục, cẩu nặng.

Ma ní được sản xuất theo TCVN, DIN của Đức, JIS của Nhật hoặc tiêu chuẩn Mỹ. Khi mua, bạn nên chọn loại có dập nổi tải trọng làm việc trên thân.

Ma ní chốt bu lông dùng làm điểm neo, loại phụ kiện nâng hạ dùng để nối dây với kết cấu

Móc cẩu và vòng khuyên

Móc cẩu nối thiết bị nâng với hàng, được rèn nóng từ thép hợp kim để chống biến dạng. Móc cẩu hàng luôn cần lẫy chặn an toàn để dây không tuột khỏi lòng móc.

Vòng khuyên là mắt xích lớn hình bầu dục hoặc quả lê, rèn nguyên khối, dùng làm điểm treo chính. Vòng khuyên đơn nối 1–2 nhánh dây. Vòng khuyên đôi có thêm vòng phụ để nối bộ dây 2–4 nhánh.

Móc cẩu cỡ lớn của cầu trục ngoài trời tại khu nhà xưởng

Khóa cáp và khóa nối xích

Khóa cáp dùng để tạo mắt khuyên ở đầu cáp thép hoặc nối tạm hai đoạn cáp. Phần chữ U của khóa luôn đặt ở phía đầu cáp chết, tức đầu không chịu lực chính.

Khóa nối xích dùng nối hai đoạn xích, hoặc nối xích với móc, ma ní, vòng khuyên. Khóa làm từ thép hợp kim cấp G80, G100 hoặc G120, chịu tải bằng xích cùng cỡ.

Tăng đơ và bộ điều chỉnh xích

Tăng đơ dùng để căng, chùng hoặc chỉnh chiều dài cáp, xích một cách chính xác. Tăng đơ cáp có thân ren trái và ren phải, xoay phần giữa để căng cáp neo, cáp giằng.

• Tăng đơ ràng xích loại bánh cóc: căng từng nấc, dễ thao tác, dùng buộc hàng trên xe tải.
• Tăng đơ cảo bái loại cần bẩy: lực căng mạnh hơn nhưng cần người có kinh nghiệm.
• Bộ điều chỉnh xích: móc vào mắt xích bất kỳ để rút ngắn xích mà không phải cắt hay nối.

Cáp thép, xích G80 và cáp vải

Đây là ba loại dây chịu lực chính, đi thẳng từ móc cẩu xuống vật nâng. Mỗi loại phù hợp với một kiểu hàng và môi trường riêng, nên cần so sánh trước khi chọn.

IV. Bảng so sánh cáp thép, xích G80 và cáp vải cẩu hàng

Cáp vải có hệ số an toàn 5:1, tức tải phá hủy gấp 5 lần tải làm việc. Cáp thép có hệ số 4:1. Mỗi loại dây còn có giới hạn riêng về nhiệt độ, cạnh sắc và trọng lượng.

Trong môi trường hóa chất, phụ kiện inox chống ăn mòn tốt hơn thép thường. Ngoài trời nên dùng loại mạ kẽm, còn nơi nhiệt độ cao nên dùng xích hợp kim chịu nhiệt.

Hai dây cáp vải cẩu hàng nâng dầm tại công trường, phụ kiện nâng hạ phù hợp hàng dễ trầy

Xích G80 khác xích thường thế nào?

Xích G80 làm từ thép hợp kim đã nhiệt luyện, bền gấp 2–3 lần xích thường G30. Mắt xích G80 có dấu số "80" hoặc "8" và đi kèm CO/CQ khi nhập về.

Chỉ xích từ cấp G80 trở lên mới được dùng để cẩu hàng. Xích thường không qua nhiệt luyện nên giòn, dễ đứt đột ngột khi tải rung lắc.

V. Bảng tra tải trọng ma ní và xích G80

Tải trọng làm việc an toàn, viết tắt WLL, là khối lượng lớn nhất phụ kiện được phép mang. Hai bảng dưới đây giúp kỹ sư đối chiếu nhanh cỡ phụ kiện với tải cần nâng.

Đây là mức phổ biến trên thị trường, mỗi nhà sản xuất có thể chênh lệch đôi chút. Vì vậy, khi đặt hàng bạn vẫn cần đối chiếu WLL dập trên thân và ghi trong CQ.

Bộ xích cẩu nhiều nhánh nâng cốp pha thép, tải trọng mỗi nhánh cần đối chiếu bảng tra WLL

VI. Tiêu chuẩn và quy định cần biết khi mua phụ kiện nâng hạ

Phụ kiện nâng hạ đạt chuẩn thường được sản xuất theo EN, DIN, ASME hoặc JIS. Riêng cáp vải cẩu hàng nên có chứng nhận EN 1492-1, kèm tem ghi tải trọng và chiều dài.

• Tải trọng làm việc phổ biến: từ 0,5 đến 100 tấn tùy loại.
• Hệ số an toàn: từ 4:1 đến 6:1, riêng cáp vải là 5:1.
• Nhiệt độ làm việc của phụ kiện kim loại: từ -20°C đến 200°C.
• Bề mặt: sơn tĩnh điện, mạ kẽm hoặc mạ nhúng nóng.

Thiết bị nâng áp dụng QCVN 07:2012/BLĐTBXH về an toàn lao động. Quy trình kiểm định ban hành kèm Thông tư 54/2016/TT-BLĐTBXH. Khi kiểm định, thiết bị được thử tải tĩnh 125% và thử tải động 110%.

Phụ kiện nhỏ như ma ní, khóa cáp thường được kiểm tra nội bộ trước mỗi lần dùng. Nếu chưa rõ chi tiết nào phải kiểm định, bạn nên hỏi đơn vị kiểm định trước.

VII. Quy trình 6 bước chọn và kiểm tra phụ kiện nâng hạ

Quy trình dưới đây áp dụng khi công trường hoặc nhà xưởng chuẩn bị một phương án cẩu mới. Làm đủ 6 bước giúp bộ dây cẩu đúng tải, đủ hồ sơ và sẵn sàng vào ca.

Bước 1: Tính tổng tải cần nâng

Bạn cần lấy khối lượng vật nặng nhất, cộng thêm ma ní, móc, cáp hoặc xích đi kèm. Đồng thời, kỹ thuật viên đo chiều cao nâng và xác định điểm treo trên vật.

Bước 2: Chọn tải trọng dư 20–30%

Phụ kiện không nên có WLL sát với tải thực tế mà cần dư từ 20–30%. Ví dụ, tổng tải 4 tấn thì nên chọn ma ní, xích có WLL từ 5 tấn trở lên.

Bước 3: Chọn loại và vật liệu theo hàng, theo môi trường

Hàng sơn, mạ hoặc dễ móp nên dùng cáp vải, còn nơi nhiệt độ cao dùng xích hợp kim. Bộ dây nhiều nhánh nên dùng ma ní móng ngựa và vòng khuyên đôi.

Bước 4: Kiểm tra CO/CQ và dấu trên thân phụ kiện

Nhà cung cấp cần gửi CO, tức giấy chứng nhận xuất xứ, và CQ, tức giấy chứng nhận chất lượng. Trên thân phụ kiện phải có dập nổi WLL và dấu cấp bền, như số "80" trên xích. Cáp vải phải còn tem nhãn.

Bước 5: Lắp ghép bộ dây cẩu đúng kỹ thuật

Các nhánh dây được nối vào vòng khuyên đôi hoặc ma ní móng ngựa, móc phải còn lẫy chặn. Ma ní loại nặng cần đủ đai ốc và chốt chẻ. Khóa cáp phải lắp đủ số lượng theo cỡ cáp.

Bước 6: Kiểm tra trước ca và nâng thử

Đầu mỗi ca, người buộc móc cần xem kỹ từng phụ kiện theo bảng loại bỏ ở phần dưới. Khi bắt đầu cẩu, nên nâng tải lên 10–20 cm rồi dừng để kiểm tra phanh và độ cân.

Người điều khiển và người buộc móc phải đủ 18 tuổi, đã được huấn luyện an toàn. Khi người điều khiển không nhìn rõ tải, cần có người báo tín hiệu chuyên trách.

Móc cẩu có lẫy chặn an toàn, chi tiết phụ kiện nâng hạ cần kiểm tra trước mỗi ca

VIII. Khi nào phải loại bỏ phụ kiện nâng hạ?

Kiểm định chỉ diễn ra theo chu kỳ, còn hư hỏng có thể xuất hiện bất cứ ngày nào. Do đó, phụ kiện có các dấu hiệu dưới đây cần thay mới ngay, không sửa để dùng tiếp.

Bảng này phù hợp để in khổ A4 và dán tại kho dụng cụ hoặc khu vực buộc móc. Mỗi lần kiểm tra chỉ mất vài phút nhưng giúp loại sớm chi tiết đã hỏng.

IX. 5 sai lầm thường gặp khi dùng phụ kiện nâng hạ

Phần lớn sự cố không đến từ phụ kiện kém mà từ cách chọn và lắp sai. Năm lỗi dưới đây thường gặp ở cả công trường lẫn nhà xưởng.

• Quên cộng khối lượng ma ní, móc, xích vào tổng tải nên bộ dây bị quá WLL.
• Lắp ngược khóa cáp, đặt phần chữ U đè lên đoạn cáp chịu lực chính.
• Dùng ma ní chữ D cho bộ dây nhiều nhánh, khiến ma ní bị kéo lệch góc.
• Dùng xích thường G30 hoặc G43 để cẩu hàng thay cho xích G80.
• Hàn, nung hoặc nắn lại móc, ma ní bị cong, làm hỏng lớp thép đã nhiệt luyện.

Khi dùng cáp vải cẩu cấu kiện có cạnh sắc, bạn cần lót đệm bảo vệ ở góc. Công nhân không được đứng hoặc đi lại bên dưới tải đang di chuyển.

Phụ kiện nâng hạ nhỏ nhưng quyết định tải trọng an toàn của cả bộ dây cẩu. Chọn dư tải 20–30%, đủ CO/CQ và đúng loại theo hàng là ba điều kiện đầu tiên.

Bảng dấu hiệu loại bỏ nên được dùng đều đặn trước mỗi ca. Khi thấy ma ní cong hoặc cáp đứt sợi, người buộc móc nên dừng việc và báo kỹ thuật ngay.

Xem thêm: Thiết bị nâng hạ là gì? Quy trình 6 bước đưa vào sử dụng